(Bài viết của Luật sư Phan Huy Đức – Công ty Luật TNHH BTB)
Sáng nay, khi đọc tin về việc Công ty Posco VST “cầu cứu” sau khi bị ấn định thuế và xử phạt 304 tỷ đồng trong lĩnh vực hải quan, tôi thấy có rất nhiều ý kiến tranh luận xoay quanh vấn đề nay. Dù có nhiều góc nhìn khác nhau về câu chuyện của Posco, nhưng tôi muốn đề cập một cách nhìn tổng quan từ bên trong về hoạt động của công ty gắn với các vấn đề pháp lý hơn là thuần túy về mặt quản trị hoặc pháp lý.
Bối cảnh:
- Posco nhập khẩu nguyên liệu theo loại hình sản xuất xuất khẩu.
- Sau đó, một phần thành phẩm được bán vào thị trường nội địa.
- Công ty không làm thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng trước khi bán, trong khoản thời gian từ 06/01/2020 đến 21/07/2023.
- Đoàn kiểm tra Tổng Cục Hải quan (Hải quan) chỉ ra sai phạm vào 9/2023.
- Posco khai bổ sung và đến 12/2023 nộp hơn 65,6 tỷ đồng thuế VAT.
- Hải quan cho rằng đây là hành vi khai sai, chậm khai, nên ban hành quyết định ấn định thuế và xử phạt, tổng cộng 304 tỷ đồng.
Vấn đề đặt ra:
Vậy có 2 câu hỏi được đặt ra đó là:
(1). Posco có sai phạm hay không?
(2). Từ tình huống này, các doanh nghiệp xuất khẩu lớn cần rút ra bài học gì?
Bình luận:
- Posco có sai phạm hay không?
Trước hết cần lưu ý: pháp luật Việt Nam khuyến khích sản xuất để xuất khẩu, nên khi doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu theo loại hình sản xuất xuất khẩu thì thuế GTGT khâu nhập khẩu được áp dụng ở mức 0%.
Tuy nhiên, nếu sau đó hàng hóa không xuất khẩu mà tiêu thụ nội địa, doanh nghiệp bắt buộc phải làm thủ tục chuyển đổi mục đích và nộp thuế VAT khâu nhập khẩu theo mức 8–10%. Posco đã sai sót khi thực hiện bán trước, khai sau kéo dài trong thời gian hơn 3 năm.
Phải nhấn mạnh rằng, Posco chỉ nộp hơn 65,6 tỷ đồng thuế VAT sau khi cơ quan Hải quan đã chỉ ra sai phạm, chứ không phải công ty tự phát hiện và thực hiện trước khi có thanh, kiểm tra.
Trong thực tiễn, khi phát hiện sai sót, cơ quan Hải quan thường cho doanh nghiệp khai bổ sung và nộp thuế, vừa đảm bảo thu đúng, thu đủ, vừa giúp doanh nghiệp giảm bớt tiền phạt chậm nộp. Tuy nhiên, dù có được khai lại và nộp bổ sung, hành vi “bán trước, khai sau” vẫn bị coi là vi phạm thủ tục hải quan, là căn cứ để cơ quan Hải quan ấn định thuế và xử phạt.
Do đó, về pháp lý, Hải quan hoàn toàn có căn cứ để xử lý vi phạm (căn cứ Luật Quản lý thuế 2019, Luật Hải quan 2014, Thông tư 38/2015/TT-BTC, Thông tư 39/2018/TT-BTC và Nghị định 128/2020/NĐ-CP) .
- Từ tình huống này, các doanh nghiệp xuất khẩu lớn cần rút ra bài học gì?
Một điểm đáng chú ý ở đây, Posco là doanh nghiệp FDI loại “đời đầu” (đầu tư vào Việt Nam từ năm 1991). Từ năm 2017, Posco còn được áp dụng chế độ ưu tiên trong lĩnh vực hải quan, cho thấy đây là một doanh nghiệp xuất khẩu lớn, từng có uy tín cao về tuân thủ. Vì vậy, có thể nói sai lầm lần này chủ yếu nằm ở quản trị nội bộ, đặc biệt là sự phối hợp giữa Bán hàng – kế toán – pháp chế- xuất nhập khẩu.
Vụ việc không chỉ đơn thuần là “khai sai thủ tục”. Nó phản ánh sự đứt gãy trong chuỗi quản trị bán hàng và sự thiếu phối hợp giữa các bộ phận chức năng:
- Bán hàng: Thay vì chỉ thực hiện việc chốt đơn, giao hàng, lẽ ra bộ phận này, cần được hướng dẫn để phối hợp với kế toán, xuất nhập khẩu và pháp chế để kiểm soát hợp đồng và tờ khai trước khi xuất bán. Nhưng thực tế bộ phận này dường như chỉ làm công việc của bộ phận mình mà bỏ qua sự phối hợp và cũng là bỏ qua lớp kiểm soát pháp lý/tuân thủ.
- Kế toán: Có vai trò theo dõi tồn kho, doanh thu, nộp thuế, kiểm kê cuối năm và đối chiếu XNK, lập báo cáo tài chính. Nhưng ít nhất 3 năm liền không phát hiện sai sót, chứng tỏ kế toán chỉ dừng ở mức ghi nhận, thiếu kiểm soát/đối chiếu và cảnh báo rủi ro.
- Xuất nhập khẩu: Là “cửa ngõ” quan trọng, phải xác định mục đích nhập và làm báo cáo quyết toán cuối năm với Hải quan. Ít nhất, tại thời điểm kết thúc năm tài chính, khi làm báo cáo, phải phát hiện ra sự thiếu hụt hàng tồn kho ở loại hình tương ứng và đi tìm nguyên nhân để xử lý. Tuy nhiên, sai sót kéo dài hơn 03 năm mà không phát hiện. Bộ phận này, thực hiện chức năng của mình chưa tốt, chưa có sự kiểm tra đối chiếu chéo với kế toán.
- Kiểm toán: Doanh nghiệp FDI bắt buộc kiểm toán hàng năm. Đây lẽ ra là “nút chặn” khách quan, nhưng 3 năm liên tiếp sai phạm không bị nêu ra. Về vấn đề này cần đặt dấu hỏi về phạm vi và chất lượng kiểm toán.
- Pháp chế: Đáng lẽ phải là “bộ lọc” quan trọng nhất. Nhưng thực tế, sai sót kéo dài suốt 4 năm (03 năm tài chính từ 2020, 2021, 2022 và 7 tháng đầu năm 2023) mà pháp chế không hề phát hiện, không có cảnh báo. Điều này cho thấy vai trò pháp chế mờ nhạt, thiếu chủ động.
Từ góc nhìn quản trị, Posco thất bại ở chỗ: tất cả các “nút chặn” – bán hàng, kế toán, XNK, kiểm toán, pháp chế – đều không nhận diện được vi phạm, các bộ phận làm chưa có sự phối hợp trên cơ sở của một quy trình chặt chẽ, chỉ đến khi cơ quan hải quan kiểm tra mới phát hiện.
Bài học cho doanh nghiệp xuất khẩu lớn:
- Không xem nhẹ thủ tục hải quan.
- Xây dựng quy trình rõ ràng và nghiêm ngặt, đảm bảo sự phối hợp liên thông giữa các bộ phận, và mỗi bộ phận phát huy đầy đủ chức năng của mình.
- Đào tạo nhân lực của các phòng ban để cho họ có cái nhìn theo “chuỗi hoạt động” của công ty (kinh doanh – kế toán – XNK – pháp chế) để nâng cao nhận thức về tuân thủ thuế – hải quan.
- Tăng cường phối hợp nội bộ, tránh tình trạng mỗi bộ phận “chạy riêng”, không ai chịu trách nhiệm chung.
